काही जण तर या बुरशींना जादूची औषधे समजतात. “एकदा टाकले की जमीन जिवंत होते”, “रासायनिक खताची गरज संपते”, “सगळे रोग थांबतात” असे दावे केले जातात. प्रत्यक्षात या गोष्टींचे विज्ञान वेगळे आहे. योग्य वापर केला तर फायदा होतो. चुकीचा वापर केला तर पैसे वाया जातात.

सर्वप्रथम एक गोष्ट समजून घ्या.
निसर्गामध्ये बुरशी म्हणजे नेहमी वाईट नसते. काही बुरशी रोग करतात, पण काही बुरशी झाडांची मदत करतात. अशा उपयोगी बुरशींना आपण “मित्र बुरशी” म्हणतो.

या मित्र बुरशी मुख्यतः ४ प्रकारे काम करतात:

१) मुळांची वाढ वाढवणे
२) अन्नद्रव्ये उपलब्ध करून देणे
३) रोगकारक बुरशींशी लढणे
४) किडींवर नियंत्रण ठेवणे

आता प्रत्येक प्रकार सविस्तर समजून घेऊ.

मायकोरायझा म्हणजे काय?

Mycorrhiza

“मायको” म्हणजे बुरशी आणि “रायझा” म्हणजे मुळे.
ही बुरशी झाडांच्या मुळांशी मैत्री करते.

झाड मुळांमधून या बुरशीला साखर देते आणि बदल्यात बुरशी जमिनीतून पाणी व अन्नद्रव्ये आणून झाडाला देते. म्हणजे ही एक प्रकारची भागीदारी आहे.

विशेषतः फॉस्फरस उपलब्ध करून देण्यात मायकोरायझा खूप महत्त्वाची असते.
आपल्या जमिनीत फॉस्फरस असतो पण झाडाला उपलब्ध नसतो. मायकोरायझा त्या फॉस्फरसपर्यंत पोहोचते.

मायकोरायझाचे फायदे

१) मुळांचे क्षेत्र अनेक पट वाढते
२) पाण्याचा वापर कार्यक्षम होतो
३) दुष्काळ सहनशक्ती वाढते
४) सूक्ष्म अन्नद्रव्ये उपलब्ध होतात
५) रोपांची सुरुवातीची वाढ चांगली होते
६) काही प्रमाणात क्षारयुक्त जमिनीत मदत होते
७) फळझाडे आणि वृक्षांमध्ये मोठा उपयोग होतो

कुठल्या पिकात उपयोगी?

आंबा, डाळिंब, मोसंबी, नारळ, सुपारी, द्राक्ष, बांबू, सागवान, भाजीपाला, ऊस अशा अनेक पिकात उपयोग होतो.

पण एक महत्त्वाचा मुद्दा:

ब्रॅसिका कुळातील पिकांमध्ये मायकोरायझा फार प्रभावी नसते.
उदा. मोहरी, कोबी, फ्लॉवर.

कारण त्या पिकांची मुळांची रचना वेगळी असते.

मायकोरायझा वापरताना होणाऱ्या चुका

१) रासायनिक बुरशीनाशकासोबत मिसळणे
कॉपर, कार्बेन्डाझिम, मॅन्कोझेब यांसारखी औषधे या जिवंत बुरशीला मारू शकतात.

२) उन्हात ठेवणे
ही जिवंत संस्कृती असते. उन्हात किंवा गरम ठिकाणी ठेवल्यास ती मरते.

३) कोरड्या जमिनीत वापरणे
थोडा ओलावा आवश्यक असतो.

४) बनावट प्रॉडक्ट
बाजारात अनेक पावडर फक्त टॅल्कम असतात. आत जिवंत कल्चरच नसते.

५) याला खत समजणे
हे खत नाही. हे सहाय्यक जैविक तंत्रज्ञान आहे.

ट्रायकोडर्मा म्हणजे काय?

Trichoderma

ट्रायकोडर्मा ही एक अशी मित्र बुरशी आहे जी मुख्यतः रोगकारक बुरशींशी लढते.

जमिनीत अनेक घातक बुरशी असतात: फ्युजेरियम, पिथियम, रायझोक्टोनिया, स्क्लेरोशियम इत्यादी.

या बुरशी मुळे कुजवतात, मर रोग करतात, रोपे मरतात.

ट्रायकोडर्मा या रोगकारक बुरशींवर अनेक प्रकारे हल्ला करते:

१) त्यांच्यावर वाढून त्यांना खाते
२) त्यांची वाढ थांबवणारे रसायन तयार करते
३) मुळाभोवती जागा व्यापते
४) रोगकारकांना अन्न मिळू देत नाही

म्हणजे ही बुरशी जमिनीतील “बॉडीगार्ड” सारखी काम करते.

ट्रायकोडर्माचे फायदे

१) डॅम्पिंग ऑफ कमी होतो
२) मुळे सडणे कमी होते
३) रोपांची ताकद वाढते
४) सेंद्रिय पदार्थ कुजवण्यास मदत
५) काही प्रमाणात वाढ प्रवर्तक हार्मोन्स तयार होतात

ट्रायकोडर्मा कुठे वापरतात?

१) बीजप्रक्रिया
२) रोपांची मुळे बुडवणे
३) शेणखतामध्ये वाढवून वापरणे
४) ड्रिपने देणे
५) कंपोस्टमध्ये मिसळणे

पण वास्तव काय?

शेतकरी ट्रायकोडर्मा टाकतात आणि दुसऱ्या दिवशी रासायनिक बुरशीनाशक फवारतात. मग ट्रायकोडर्मा जिवंतच राहत नाही.

एकीकडे “जैविक” आणि दुसरीकडे “स्ट्राँग फंगिसाइड” चालू असेल तर दोन्ही एकत्र फार वेळ टिकत नाहीत.

मेटारायझियम म्हणजे काय?

Metarhizium

ही बुरशी किडींवर काम करते. विशेषतः जमिनीत राहणाऱ्या किडींवर.

ही बुरशी किडीच्या शरीरावर चिकटते, आत प्रवेश करते आणि किडीला मारते.

किडीच्या शरीरातून पुन्हा नवीन बीजाणू तयार होतात आणि इतर किडींवर हल्ला होतो.

कोणत्या किडींवर उपयोग?

१) वाळवी
२) पांढरी अळी
३) काही भुंगे
४) मुळाजवळील अळ्या

पण इथेही वास्तव समजून घ्या.

हे “इन्स्टंट नॉकडाऊन” औषध नाही.
रासायनिक औषधासारखे दोन तासात किडी पडणार नाहीत.

ही प्रक्रिया हळू असते.
आर्द्रता, तापमान, सेंद्रिय पदार्थ यावर परिणाम अवलंबून असतो.

म्हणूनच अनेक शेतकरी म्हणतात “काही उपयोग झाला नाही”.
प्रत्यक्षात त्यांनी योग्य वातावरणच दिलेले नसते.

ब्यूव्हेरिया म्हणजे काय?

Beauveria bassiana

ब्यूव्हेरिया हीसुद्धा किडींवर काम करणारी मित्र बुरशी आहे.

ही विशेषतः खालील किडींवर वापरली जाते:

१) पांढरी माशी
२) थ्रिप्स
३) मिलीबग
४) अळी वर्गातील काही किडी

ही किडीच्या शरीरावर वाढते आणि आत जाऊन किडीचा मृत्यू करते.

आर्द्र वातावरणात तिचा परिणाम चांगला दिसतो.

दुपारच्या कडक उन्हात फवारणी केल्यास परिणाम कमी होतो.

मित्र बुरशींचा वापर करताना महत्त्वाचे नियम

१) जिवंत संस्कृती आहे हे लक्षात ठेवा
ही युरिया किंवा डीएपी नाही.

२) सूर्यप्रकाश टाळा
सावलीत साठवा.

३) क्लोरीनयुक्त पाणी टाळा
जास्त क्लोरीन सूक्ष्मजीव मारू शकते.

४) सेंद्रिय पदार्थ आवश्यक
जमिनीत सेंद्रिय पदार्थ नसतील तर सूक्ष्मजीव टिकत नाहीत.

५) सतत विषारी औषधांचा वापर कमी करा
प्रत्येक आठवड्याला स्ट्राँग फंगिसाइड वापरून मित्र बुरशी जिवंत राहत नाही.

६) परिणाम दिसायला वेळ लागतो
हे निसर्गावर आधारित तंत्र आहे. इंस्टंट रिझल्ट नाही.

७) एक्सपायरी तपासा
जुने कल्चर अनेकदा मृत असतात.

८) CFU महत्त्वाचे असते
जास्त CFU म्हणजे जास्त जिवंत बीजाणू.

जमिनीमध्ये मित्र बुरशी टिकत का नाही?

हा फार मोठा प्रश्न आहे.

आज बहुतेक जमिनीमध्ये:

१) सेंद्रिय कार्बन कमी
२) सतत रासायनिक मीठ
३) जास्त नांगरणी
४) बुरशीनाशकांचा अतिरेक
५) तापमान वाढ
६) ओलाव्याचा अभाव

अशा परिस्थितीत मित्र बुरशी टिकणे कठीण जाते.

म्हणून फक्त बाटली टाकून शेती बदलत नाही.
पूर्ण इकोसिस्टम बदलावी लागते.

मल्चिंग, सेंद्रिय पदार्थ, विविध पिके, कमी विषारी रसायने, जमिनीतील जीवसृष्टी यावर काम करावे लागते.

सगळ्यात मोठी फसवणूक कुठे होते?

१) “एकच प्रॉडक्ट सर्व रोग संपवेल”
खोटे.

२) “रासायनिक खत पूर्ण बंद करा”
व्यवहारात सर्वत्र शक्य नाही.

३) “जमीन १५ दिवसात जिवंत”
अवैज्ञानिक दावा.

४) “जास्त डोस म्हणजे जास्त फायदा”
नेहमीच खरे नाही.

५) “जैविक म्हणजे पूर्ण सुरक्षित”
चुकीचा वापर नुकसान करू शकतो.

स्वतः मित्र बुरशी तयार करता येतात का?

हो. काही प्रमाणात करता येतात.
पण शुद्धता टिकवणे कठीण आहे.

घरी बनवताना अनेकदा कंटॅमिनेशन होते. चुकीची बुरशी वाढते.

म्हणून योग्य प्रशिक्षण आणि स्वच्छता आवश्यक आहे.

भविष्यातील शेतीमध्ये मित्र बुरशींचे महत्त्व

भविष्यात रासायनिक शेतीचा खर्च वाढत जाणार आहे.
जमिनीतील सेंद्रिय कार्बन कमी होत आहे.
पाण्याची समस्या वाढत आहे.

अशा परिस्थितीत सूक्ष्मजीव आधारित शेतीचे महत्त्व वाढणार हे निश्चित आहे.

पण त्याकडे “जादू” म्हणून नाही तर “जैविक व्यवस्थापन” म्हणून पाहावे लागेल.

मित्र बुरशी म्हणजे शेतीतील कामगार आहेत.
त्यांना जगण्यासाठी अन्न, ओलावा आणि योग्य वातावरण लागते.

आपण जमीन पूर्णपणे विषारी ठेवायची आणि नंतर बाटलीतून जीव टाकून चमत्कार अपेक्षित ठेवायचा, हे चालणार नाही.

शेवटी एकच गोष्ट.

निसर्गामध्ये एकही जीव एकटा काम करत नाही.
जमीन, बुरशी, जीवाणू, गांडूळ, झाडे, पाणी, सेंद्रिय पदार्थ हे सगळे एकमेकांशी जोडलेले आहेत.

शेती फक्त NPK वर चालत नाही.
शेती जमिनीतील अदृश्य जीवसृष्टीवर चालते.

             महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक वनीकरण विभाग, वन प्रशिक्षण संस्था जालना तसेच महाराष्ट्र राज्य पक्षीमित्र संघटना यांच्या संयुक्त विद्यमाने जालना येथील वन प्रशिक्षण संस्था तथा जिल्हा प्रशासकीय संकुलात प्रथमच विद्यार्थी पक्षीमित्र संमेलन आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनाच्या उद्घाटनप्रसंगी त्या बोलत होत्या. यावेळी व्यासपीठावर मुख्य कार्यकारी अधिकारी जिल्हा परिषद जालना पी. एम. मिन्नू, विभागीय वन अधिकारी सुरेश वडदे, सामाजिक वनीकरण विभागाचे सहाय्यक वनसंरक्षक अजित पुकळे, वन प्रशिक्षण संस्थेचे उपसंचालक अजय जाधव, महाराष्ट्र राज्य पक्षीमित्र राज्य कार्यकारिणी सदस्य तथा निसर्ग कट्टा संस्थेचे संस्थापक अमोल सावंत, पक्षीमित्र संघटनेचे जिल्हा समन्वयक ज्ञानेश्वर गिराम, मयूर साबळे आणि सुभाष पारे यांची उपस्थिती होती.

                कार्यक्रमाची सुरुवात वृक्षपूजन व पक्षीतज्ञ डॉ. सलीम अली व स्व.श्री मारुती चितमपल्ली यांच्या प्रतिमा पूजनाने करण्यात आले. त्यानंतर प्रधान मुख्य वनसंरक्षक सामाजिक वनीकरण महाराष्ट्र राज्य पुणे यांनी व्हिडिओ संदेशद्वारे या कार्यक्रमास शुभेच्छापर संदेश देऊन पर्यावरण संरक्षण हे आपले संविधानिक जबाबदारी असल्याचे सांगितले.

              जिल्हाधिकारी आशिमा मित्तल म्हणाल्या की, पर्यावरणातील संतुलन राखण्यासाठी पक्षी व प्राणी अत्यंत आवश्यक घटक आहेत. अनेक पक्षी कीड नियंत्रण, परागीभवन तसेच बियांचे प्रसारण करण्याचे महत्त्वाचे काम करतात. त्यामुळे शेती, जंगल आणि पर्यावरण या तिन्ही घटकांसाठी त्यांचे अस्तित्व आवश्यक आहे. वाढत्या शहरीकरणामुळे आणि वृक्षतोडीमुळे पक्ष्यांचे अधिवास कमी होत असून त्यांच्या संरक्षणासाठी समाजातील प्रत्येक घटकाने संवेदनशील होण्याची गरज आहे.विद्यार्थ्यांनी पक्षीनिरीक्षणाची आवड जोपासून पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश समाजात पोहोचवावा. पक्ष्याविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी अशा प्रकारची संमेलने महत्त्वाची ठरतात. विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गप्रेम व पर्यावरणाबद्दलची जबाबदारी वाढविण्याचा हा उपक्रम निश्चितच प्रेरणादायी ठरेल.

              या पक्षीमित्र संमेलनाचे प्रस्ताविक विभागीय वन अधिकारी सुरेश वडोदे यांनी करून विद्यार्थी पक्षी मित्र संमेलनाचा उद्देश सांगितला व सामाजिक वनीकरण विभागाकडून राष्ट्रीय हरित सेना व पर्यावरण शिक्षण कार्यक्रम अंतर्गत जिल्हाभरात घेण्यात आलेल्या विविध कार्यक्रमा बाबत माहिती दिली. तर महाराष्ट्र राज्य पक्षीमित्र राज्य कार्यकारिणी सदस्य तथा निसर्ग कट्टा संस्थेचे संस्थापक अध्यक्ष अमोल सावंत यांनी महाराष्ट्र पक्षीमित्र संघटनेचे कार्याबाबत सांगून माझे पक्षी अभयारण्य या विषयावर स्लाइड शोद्वारे सादरीकरण केले. महाराष्ट्रात शालेय पक्षी मित्र संमेलन हा उपक्रम अमोल सावंत यांच्या संकल्पनेत सुरू करण्यात आला आहे . जालना येथील प्रसिद्ध पक्षी निरीक्षक तथा महाराष्ट्र पक्षीमित्र संघटनेचे जिल्हा समन्वयक ज्ञानेश्वर गिराम यांच्या जालना जिल्ह्यातील पक्षी वैभव या विषयावर आधारित छायाचित्राचे प्रदर्शन दाखवून जालना जिल्ह्याचे पक्षी वैभव यावर स्लाईड शो सादर केला. सर्व विद्यार्थ्यांसाठी पक्षी चित्रकला स्पर्धा घेऊन , पक्षासाठी कृत्रिम घरटे निर्मिती कार्यशाळा, प्रश्नमंजुषा, व्याख्याने इ.उपक्रम घेण्यात आले आहे. या विद्यार्थी पक्षी संमेलनाचा उद्देश असा आहे की जालना जिल्ह्यात जास्तीत जास्त विद्यार्थी पालक शिक्षक यांना पक्षी निरिक्षण आणि पक्षाबाबतीत जास्तीत जास्त माहिती होणे आणि त्या बाबतीत जनजागृती करणे हा आहे. कार्यक्रमाच्या शेवटी चित्रकला स्पर्धा, प्रश्न मंजुषा व इतर स्पर्धा मध्ये प्रथम, द्वितीय , तृतीय क्रमांक प्राप्त व सहभागी झालेल्या विद्यार्थांना प्रमाणपत्र वितरित करण्यात आले.

              चित्रकला स्पर्धेचे मूल्यांकन कलाशिक्षक परिमल पेडगावकर व अमोल मोरे यांनी केले. पक्षी संमेलनात सहभाग नोंदवलेल्या सर्व शाळांना सन्मानित करण्यात आले. या कार्यक्रमाचे सूत्र संचालन निवेदक मनिषा पाटील यांनी केले.यामध्ये जालना जिल्ह्यातील प्रत्येक तालुक्यातून इको क्लबच्या निवडक दोन शाळांचे प्रत्येकी 15 ते 20 विद्यार्थी व प्रत्येक शाळेतून दोन शिक्षक सहभागी झाले होते. जिल्हा मास्टर ट्रेनर मधुकर गायकवाड, जालना राष्ट्रीय हरीत सेना तथा महाराष्ट्र राज्य पक्षीमित्र संघटनेचे मयूर साबळे , जीवनराव पारे विद्यालयाचे मुख्याध्यापक तथा महाराष्ट्र पक्षी मित्र आजीवन सभासद सुभाष पारे तसेच समस्त विभागातील वनअधिकारी, वनपाल, कर्मचारी यांनी परिश्रम घेतले.