भक्तीचा जल्लोष संपला; आता बाप्पाच्या शिकवणीचा जागर करण्याची वेळ

गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी घट्ट जोडलेली एक लोकपरंपरा आहे. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक सामाजिक स्वरूप दिले. त्यामुळे गणरायाच्या उत्सवातून भक्तीबरोबरच सामाजिक एकजूट, बंधुभाव, प्रबोधन आणि सार्वजनिक सहभागाची भावना रुजली. आजच्या काळात या परंपरेचे जतन करणे आणि तिचा सामाजिक अर्थ अधिक व्यापक करणे हीच खरी गरज आहे.
जालना शहरात यंदाही गणेशोत्सवाचा उत्साह पाहायला मिळाला. शहरातील बडी सडक, पाणी वेस, गांधी चमन यांसह विविध भागांत गणरायाच्या मूर्तींची स्थापना करण्यात आली. मात्र बडी सडक परिसरातील गणेशोत्सवाला यंदा विविध आकर्षक देखाव्यांमुळे एक वेगळेच रूप प्राप्त झाले. रात्रीच्या वेळी हे देखावे पाहण्यासाठी नागरिक, महिला, लहान मुले आणि तरुण मोठ्या संख्येने बाहेर पडत होते. भक्ती, कला, सामाजिक संदेश आणि लोकसहभाग यांचा सुंदर मिलाफ या उत्सवातून अनुभवायला मिळाला.
गणेशोत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘अतिथी देवो भव’ या भावनेतून भाविकांचे करण्यात आलेले स्वागत. रात्री उशिरापर्यंत देखावे पाहण्यासाठी येणाऱ्या भाविकांना अनेक ठिकाणी पोहे, वडापाव, फळे आदींचे वाटप करण्यात आले. ही सेवा केवळ अन्नवाटपापुरती मर्यादित नव्हती; त्यामागे भाविकांप्रती आपुलकी, सामाजिक बांधिलकी आणि सेवाभावाची भावना होती. उत्सवाच्या माध्यमातून निर्माण होणारा हा माणुसकीचा सेतूच सार्वजनिक गणेशोत्सवाची खरी ताकद आहे.
दहा दिवसांत कुठे पारंपरिक आरत्या झाल्या, कुठे भजन-कीर्तनाचे कार्यक्रम झाले, तर कुठे सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामाजिक संदेश देणारे देखावे सादर करण्यात आले. अनेक गणेश मंडळांनी सामाजिक उपक्रमांना प्राधान्य देत रक्तदान, आरोग्य तपासणी, स्वच्छता अभियान, गरजू विद्यार्थ्यांना मदत आणि अन्नवाटप यांसारखे उपक्रम राबवले. त्यामुळे उत्सव केवळ मनोरंजनाचा न राहता समाजाशी जोडला गेला.
मात्र आज विसर्जनाच्या दिवशी या उत्सवाकडे थोडे आत्मपरीक्षणाच्या नजरेने पाहण्याची वेळ आली आहे.
दहा दिवस आपण मोठ्या श्रद्धेने गणरायाची पूजा केली. त्याच्याकडे बुद्धी, विवेक, आरोग्य, सुख आणि समृद्धीची मागणी केली. पण गणरायाच्या शिकवणुकीतील किती गोष्टी आपण आपल्या आयुष्यात उतरवल्या? हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.
गणपती म्हणजे बुद्धी, विवेक आणि सद्बुद्धीचे प्रतीक. त्यामुळे गणरायाला निरोप देताना केवळ मूर्तीचे विसर्जन करून चालणार नाही. आपल्या मनातील अहंकार, द्वेष, मत्सर, व्यसनाधीनता, अंधश्रद्धा आणि भेदभाव यांचेही विसर्जन झाले पाहिजे. बाप्पाच्या नावाने दहा दिवस जयघोष करून वर्षभर त्याच्या शिकवणीपासून दूर राहण्यात उत्सवाचे सार्थकत्व नाही.
आज पर्यावरणाचाही प्रश्न तितकाच महत्त्वाचा आहे. नद्या, तलाव आणि जलस्रोत हे आपल्या जीवनाचे आधार आहेत. गणरायाच्या विसर्जनानंतर जलप्रदूषण वाढू नये, निर्माल्य व प्लास्टिक जलस्रोतांमध्ये जाऊ नये, याची काळजी घेणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. शाडू मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, कृत्रिम विसर्जन तलाव, निर्माल्य संकलन यांसारख्या पर्यावरणपूरक उपायांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे.
बाप्पाला निरोप देताना जलस्रोतांचे रक्षण करण्याचा संकल्प केला, तर तोच गणरायाला दिलेला खरा मान ठरेल.
उत्सवातील ध्वनिप्रदूषणाचाही विचार करावा लागेल. ढोल-ताशांचा गजर, वादन आणि जयघोष हा उत्सवाचा आनंदाचा भाग आहे; मात्र या आनंदाला शिस्तीची जोड मिळणे आवश्यक आहे. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, आजारी व्यक्ती, विद्यार्थी तसेच प्राणी यांचाही विचार केला पाहिजे. उत्सवाचा आनंद दुसऱ्याच्या त्रासाचे कारण बनू नये, हीच खरी सार्वजनिक संस्कृती.
गणेशोत्सवाने समाजातील भेद मिटवण्याचे काम केले पाहिजे. जात, धर्म, पंथ, आर्थिक परिस्थिती यांचे भेद विसरून सर्वांनी एका मंडपात एकत्र येणे, एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होणे आणि सामाजिक प्रश्नांवर एकत्र उभे राहणे, हीच सार्वजनिक गणेशोत्सवाची खरी परंपरा आहे.
आज विसर्जन मिरवणुकीत पुन्हा एकदा हजारो हात बाप्पाला निरोप देतील. ढोल-ताशांचा गजर होईल. गुलाल उधळला जाईल. “गणपती बाप्पा मोरया”चा जयघोष आसमंतात घुमेल. काहींच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू असतील, तर काहींच्या मनात पुढील वर्षीच्या आगमनाची आतुरता असेल.
पण या भावनिक क्षणाला एक नवा अर्थ देण्याची गरज आहे.
बाप्पाला निरोप देताना केवळ गणरायाच्या मूर्तीचे विसर्जन नको; आपल्या वाईट सवयींचे, अहंकाराचे आणि सामाजिक विकृतींचेही विसर्जन होऊ दे.
गणरायाकडे आपण सुख-समृद्धीची प्रार्थना करतो. मात्र आपल्या आजूबाजूचा माणूस सुखी नसेल, तर आपल्या प्रार्थनेला अर्थ काय? शेतकरी संकटात असेल तर त्याच्या पाठीशी उभे राहणे, गरजू विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी मदत करणे, गरीब कुटुंबाला आधार देणे, गाव-शहर स्वच्छ ठेवणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि अडचणीत असलेल्या व्यक्तीला मदतीचा हात देणे—हीच गणरायाची खरी सेवा आहे.
जालना शहरातील गणेशोत्सवाने यंदा भक्तीबरोबरच सामाजिक सहभागाचे अनेक रंग दाखवले. बडी सडकवरील देखावे असोत, पाणी वेस आणि गांधी चमन परिसरातील उत्सवी वातावरण असो किंवा भाविकांसाठी करण्यात आलेली अन्न-फळवाटपाची सेवा असो—या सर्व उपक्रमांनी उत्सवाला माणुसकीची किनार दिली.
मंडप उतरतील. रोषणाई काढली जाईल. ढोल-ताशांचा आवाज थांबेल. देखावे हटवले जातील. रस्ते पुन्हा नेहमीसारखे दिसतील. पण या दहा दिवसांत निर्माण झालेली भक्ती, बंधुभाव, सेवाभाव आणि सामाजिक बांधिलकी मात्र वर्षभर जिवंत राहिली पाहिजे.
आज लाडक्या गणरायाला निरोप देताना ओठांवर एकच जयघोष असू दे—
“गणपती बाप्पा मोरया... पुढच्या वर्षी लवकर या!”
मात्र त्यासोबत मनात एक संकल्पही असू दे—
बाप्पा पुढच्या वर्षी येण्यापूर्वी आपल्या घरात, आपल्या परिसरात, आपल्या गावात आणि आपल्या शहरात काहीतरी चांगला बदल घडवून आणू.
पुढच्या वर्षी पुन्हा बाप्पा येईल. पुन्हा आरत्या होतील. पुन्हा ढोल-ताशांचा गजर होईल. पुन्हा बडी सडक, पाणी वेस, गांधी चमन आणि शहरातील विविध भाग गणरायाच्या स्वागताने उजळून निघतील. पुन्हा हजारो भाविक देखावे पाहण्यासाठी रस्त्यावर उतरतील.
पण पुढच्या आगमनापूर्वी आपला समाज अधिक स्वच्छ, अधिक संवेदनशील, अधिक पर्यावरणपूरक आणि अधिक एकजुटीचा झाला पाहिजे.
हीच गणरायाच्या चरणी खरी प्रार्थना—
“हे गणराया, तुझी मूर्ती आज विसर्जित होत आहे; पण तुझी शिकवण आमच्या मनात सदैव जिवंत राहू दे. आमच्या हातून समाजसेवा घडू दे. पर्यावरणाचे रक्षण होऊ दे. माणसामाणसांत प्रेम, आपुलकी आणि बंधुभाव वाढू दे. आणि पुढच्या वर्षी जेव्हा तू पुन्हा येशील, तेव्हा तुझ्या स्वागतासाठी अधिक सुंदर, स्वच्छ, संवेदनशील आणि एकजुटीचा समाज उभा असू दे.”
गणपती बाप्पा मोरया!
मंगलमूर्ती मोरया!
पुढच्या वर्षी लवकर या!